İran İslam Cumhuriyeti, tarihinin en derin ekonomik ve toplumsal krizlerinden birini yaşıyor. Ocak 2026 itibarıyla gelen veriler, ülke ekonomisinin "serbest düşüş" moduna geçtiğini kanıtlar nitelikte. Ülke genelinde aylardır süren ve kanlı müdahalelerle bastırılmaya çalışılan protestolar, piyasalardaki güvensizliği en tepe noktaya taşıdı. İran para birimi riyal, ABD doları karşısında tarihin en düşük seviyesine gerileyerek 1 milyon 500 bin bandına ulaştı. Bu rakam, sadece bir para biriminin değer kaybı değil, aynı zamanda bir halkın satın alma gücünün tamamen yok olması anlamına geliyor.
Döviz Krizinin Kronolojisi ve Riyaldeki Erime
İran riyali, son yıllarda uygulanan ağır yaptırımlar ve kötü yönetim nedeniyle zaten can çekişiyordu. Ancak 2026 yılının ilk ayı, ekonomik yıkımın miladı oldu. Riyal, dolar karşısında sadece Ocak ayı içerisinde %5 oranında değer kaybetti. Uzmanlar, bu düşüşün temelinde yatan birkaç ana faktöre dikkat çekiyor:
Siyasi İstikrarsızlık: Ülke genelindeki protestoların yarattığı kaos ortamı, sermaye çıkışını hızlandırdı.
Merkez Bankası'nın Müdahale Yetersizliği: İran Merkez Bankası’nın yeni başkanı Abdolnaser Hemmati, döviz piyasasındaki bu felaketi "doğal seyir" olarak nitelendirse de, piyasa oyuncuları bu açıklamayı bir "çaresizlik itirafı" olarak görüyor.
Enflasyon Sarmalı: Doların 1,5 milyon riyale çıkması, ithalata bağımlı olan İran pazarında temel gıda ve ilaç fiyatlarının astronomik seviyelere fırlamasına neden oldu.
28 Aralık’tan Bugüne: Esnafın İsyanı ve Sokaktaki Öfke
İran'da fitili ateşleyen olay, ekonomik daralmanın merkezi olan Tahran Büyük Çarşı esnafının kepenk kapatması oldu. 28 Aralık 2025’te başlayan bu sessiz protesto, kısa sürede rejime yönelik bir öfke patlamasına dönüştü. Halkın talepleri başlangıçta "ekmek ve iş" iken, güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle birlikte talepler siyasi özgürlük ve rejim değişikliği eksenine kaydı.
Ocak ayının ilk haftasında Tahran sokakları adeta bir savaş alanına döndü. İnternet erişiminin kesilmesiyle dış dünyayla bağı koparılan İran halkı, en temel bilgi akışından mahrum bırakıldı. Her ne kadar son birkaç gündür internet kısıtlı bir şekilde açılmış olsa da, dijital dünyadaki karartma, yaşanan can kayıplarının boyutunun gizlenmesi için bir araç olarak kullanıldı.
Kanlı Bilanço: Binlerce Ölü ve On Binlerce Gözaltı
Resmi rakamlar ile bağımsız kuruluşların verileri arasındaki uçurum, krizin ne kadar manipüle edildiğini de gösteriyor. Ancak her iki veri seti de durumun vahametini ortaya koyuyor:
Resmi Veriler: İran Şehit ve Gaziler Vakfı, Adli Tıp Kurumu raporlarına dayanarak olaylarda güvenlik güçleri ve siviller dahil 3 bin 117 kişinin hayatını kaybettiğini açıkladı.
HRANA Verileri: ABD merkezli İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA) ise çok daha karanlık bir tablo çiziyor. HRANA'nın verilerine göre hayatını kaybedenlerin sayısı 5 bin 848'e ulaştı. Ayrıca 41 bin 283 kişinin gözaltına alındığı ve bu kişilerin akıbetinin belirsiz olduğu bildiriliyor.
Ekonomik Çıkmazın Toplumsal Sonuçları
Doların 1,5 milyon riyal olması, İran orta sınıfının resmen silinmesi anlamına geliyor. Halkın tasarrufları bir ayda erirken, asgari ücretin dolar karşılığı sembolik seviyelere düştü. Büyük Çarşı esnafı, dövizdeki bu öngörülemezlik nedeniyle fiyat veremez hale geldi. Ülke yönetimi her ne kadar "piyasa doğal seyrinde" dese de, sokaktaki açlık ve sefalet, toplumsal patlamanın ekonomik bir temelden beslendiğini gösteriyor.
Batı dünyasından gelen yeni yaptırım sinyalleri ve nükleer müzakerelerin tıkanması da riyal üzerindeki baskıyı artırıyor. İran ekonomisi, tarihinin en büyük hiperenflasyon krizlerinden birine girmek üzereyken, Tahran yönetimi üzerindeki uluslararası baskı da her geçen gün artıyor.