İLKE Vakfı Sosyal Veri Projesi tarafından hazırlanan kapsamlı rapor, Türkiye’nin tütün tüketimindeki endişe verici tablosunu gözler önüne serdi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve OECD verilerinden derlenen bilgilere göre; Türkiye, Avrupa ve OECD ülkeleri arasında sigaranın en ucuza satıldığı ülke konumuna geriledi. Sigara fiyatları Türkiye genelinde küresel standartların çok altında seyrederken, bu durum tüketim oranlarını dünya ortalamasının üzerine taşıyor. Uzmanlar, tütünle mücadelenin bireysel bir tercihten ziyade, acil bir kamu sağlığı stratejisi olarak ele alınması gerektiği konusunda hemfikir.
OECD Ortalamasını İkiye Katlayan Tüketim Oranı
Türkiye’de 15 yaş ve üzeri nüfusun %28,3'ü her gün sigara kullanıyor. Bu rakam, her 10 kişiden 3'ünün sigara bağımlısı olduğunu gösterirken, OECD genel ortalamasını neredeyse ikiye katlıyor. Yüksek kullanım oranlarının en büyük tetikleyicisi ise erişilebilirlik.
Küresel Fiyat Karşılaştırması:
Avustralya: Bir paket sigara yaklaşık 32,5 dolar. (Kullanım oranı tek haneli rakamlarda)
İngiltere: Bir paket sigara yaklaşık 23,2 dolar.
ABD: Bir paket sigara yaklaşık 19 dolar.
Türkiye: Bir paket sigara yaklaşık 2,2 dolar seviyesinde.
Bu uçurum, tütün ürünlerine olan talebin Türkiye'de neden bu kadar canlı kaldığını açıkça kanıtlıyor.
Reel Olarak Ucuzlayan Sigara: Satın Alınabilirlik Artıyor
DSÖ'nün geliştirdiği MPOWER modeli, vergi ve fiyat artışlarını en etkili caydırıcı güç olarak tanımlasa da Türkiye'de durum tersine işliyor. Sigaraya yapılan nominal zamlar, hanehalkı gelir artışının gerisinde kaldığı için ürün aslında reel olarak ucuzluyor.
Ürkütücü İstatistik: 2014 yılında bir vatandaş yıllık gelirinin %3'ü ile 100 paket sigara alabiliyorken, 2024 yılında bu payın %1,4'e gerilemiş olması dikkat çekiyor. Yani sigara, son 10 yılda hanehalkı geliri karşısında daha erişilebilir ve satın alınabilir bir hale geldi.
Tütün Devleri Üretiyor, Türkiye Tüketiyor
Dünyanın en büyük tütün üreticisi olan ülkeler bile tüketim karnesinde Türkiye'nin gerisinde kalıyor. Örneğin ABD, üretim merkezi olmasına rağmen sıkı kısıtlamalar ve yüksek fiyatlarla günlük kullanım oranını %8'e kadar indirmeyi başardı. Polonya ve Japonya gibi büyük üretici ülkelerde de tüketim oranları Türkiye’nin çok altında. Türkiye ise %28,3'lük oranla OECD liderliğini kimseye bırakmıyor.
Ekonomik ve Sağlık Bedeli: Kanser ve Yoksulluk Döngüsü
Sigaraya bu kadar kolay erişimin toplumsal bedeli ise kanser verilerinde saklı. DSÖ verilerine göre Türkiye'deki erkeklerde en sık görülen kanser türü akciğer ve bronş kanseri. Bu durum sadece sağlık sistemine devasa bir yük bindirmekle kalmıyor, aynı zamanda dar gelirli hanelerin bütçesini temel ihtiyaçlardan kopararak aileleri bir yoksulluk döngüsüne hapsediyor.
Türkiye'nin tütünle mücadelede dünya standartlarını yakalaması için vergilendirme gücü yüksek, fiyat caydırıcılığı reel gelire endeksli ve sürdürülebilir kamu sağlığı politikalarını hayata geçirmesi artık bir zorunluluk olarak değerlendiriliyor.